مرتبهء كمون امكان استعدادى ، به مرحلهء بروز و تجلّى فعليت انجاميد و گلشن علم و دانش به ظهور گلهاى گوناگون علما و حكماى عظام و دانشمندان عالىمقام آرايش گرفت ؛ علىالخصوص ما بين آن دسته از حكماى اسلامى كه حكمت برهانى را با لطايف ذوقى و عرفانى آميخته و آن را با حقايق شريعت ايمانى سازگار داده باشند ؛ و بالاخص در ميان متأخّران از قرن يازدهم هجرى زمان ميرداماد و مير ابو القاسم فندرسكى صاحب رسالهء فارسى صناعيه و رسالهء عربى حركت متوفاى ( 1050 ه . ق ) تا عصر حاضر كه حدود چهار قرن مىشود ؛ حكيمى طليق اللسان و عارفى عذب البيان كه در جامعيت فنون عقلى و نقلى و احاطه به دقايق فلسفه و عرفان و تبحر در كشف رموز حكما و عرفا آيينهء جلوه‌نماى آيت ( إنّه عليم حكيم ) و مظهر انور عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها « 1 » باشد ، مانند صدرالمتألهين ظهور نكرده واحدى كه هم‌سنگ و هم‌پايهء او باشد ، در ظرف اين مدت پا به عرصهء وجود ننهاده است و انصاف را در حق وى توان گفت : و إنّ لباسا خيط من نسج تسعة * و عشرين حرفا عن معاليه قاصر فلسفهء ملا صدرا يكى از خصايص فلسفهء ملا صدرا كه آن را از ديگر مشارب فلسفى به كلى ممتاز مىسازد ، اين است كه وى مسائل برهانى را با چاشنى لطايف ذوقى و عرفانى و همچنين فن كلام را با فلسفه به هر دو طريقهء مشائى و اشراقى و حكمت يونانى را با حكمت ايمانى همه را در هم ريخته و به هم آميخته و از اين جمله ، معجونى گوارا و بديع ساخته است كه دستگاه حكمت متعاليهء او را تشكيل مىدهد . وانگهى در كشف رموز و حل دقايق علمى قلمى توانا و سحرآفرين دارد ؛ مطالب را با شيوه و اسلوب منشيانه كه از مواهب طبيعى و خصايص شخصى اوست ، در قالب الفاظ و عبارات شيرين چندان سليس و روان و جذاب

--> ( 1 ) . البقرة ( 2 ) : 31 .